Mohd Zuhairi Safuan

Wednesday, February 26, 2014

Konsep Perlembagaan dan Hubungan Etnik (T3)

PERLEMBAGAAN MALAYSIA DAN HUBUNGAN ETNIK

Oleh

MOHD ZUHAIRI SAFUAN

1. Pengenalan

Perlembagaan merupakan elemen penting dalam amalan sistem politik demokrasi. Ia adalah satu kumpulan peraturan atau undang-undang yang menentukan organisasi kerajaan, pembahagian hak dan kuasa, prosedur, panduan kepada kerajaan dan rakyat. Ia adalah undang-undang tertinggi dalam sesebuah negara. Ia berbentuk bertulis yang didokumentasikan dan juga tidak bertulis iaitu undang-undang yang diluluskan oleh parlimen dan juga keputusan mahkamah.

Perlembagaan Amerika Syarikat digubal pada tahun 1787. Sementara Peranchis menggubalnya pada tahun 1795. Namun Magna Charta perlembagaan Inggeris digubal pada tahun 1215 sebagai satu sanjungan kepada sistem demokrasi. Perlembagaan ini merupakan undang-undang yang mengandungi peraturan serta prinsip sebagai asas kepada pembentukan kerajaan dan juga sebagai panduan kepada kerajaan untuk melaksanakan kuasa dan mentadbir negara. Ia penting bagi melicinkan pentadbiran negara dan kestabilan politik.

2. Perlembagaan Madinah

Nabi Muhammad S.A.W. telah menggubal Sahifah Madinah (Perlembagaan Madinah) iaitu perlembagaan bertulis yang pertama di dunia yang mengiktiraf hak dan peranan orang Islam dan bukan Islam dengan tanggungjawab dan hal ehwal masing-masing dalam sebuah negara. Ia meletakkan Allah dan Rasul sebagai rujukan utama dalam segala hal, kesatuan ummah, kedudukan Nabi Muhammad S.A.W. sebagai ketua negara serta komposisi rakyat dari kalangan Islam, Nasrani dan Yahudi. Ia sebagai bukti bersatunya orang Islam dan bukan Islam atas kepentingan bersama dalam satu negara dan sebagai tanda sebuah negara yang berdaulat.

Sahifah Madinah mengandungi 47 fasal yang terbahagi kepada dua komponan utama iaitu; 23 fasal menyentuh mengenai hubungan dan tanggungjawab orang Islam iaitu golongan Muhajirin dan Ansar. Manakala 24 fasal pula membabitkan golongan Yahudi dan Nasrani dan tanggungjawab mereka terhadap negara Madinah. Pada dasarnya ia meliputi aspek pembentukan ummah, hak asasi manusia, persatuan seagama, penyatuan segenap rakyat, golongan minoriti, tugas rakyat, melindungi negara, pemimpin negara dan politik perdamaian.

Sahifah Madinah menggambarkan kebijaksanaan untuk menghadapi musuh apabila setiap orang Islam tidak dibenarkan membiarkan saudaranya dalam keadaan terancam bahkan tindakan keras akan dikenakan terhadap orang yang melakukan pemberontakan dan kekacauan umum. Tambahan pula dilarang dari memberi bantuan kepada pihak yang berniat jahat terhadap negara Madinah. Di satu sisi yang lain, orang bukan Islam dilindungi nyawa, kepercayaan agama dan harta benda mereka. Akan tetapi mereka mesti bertanggungjawab sebagaimana orang Islam mempertahankan negara Madinah dari sebarang ancaman.

3. Konsep Perlembagaan Malaysia

Perlembagaan Persekutuan Malaysia merupakan perlembagaan bertulis yang mengandungi 15 Bahagian, 183 Perkara dan 13 Jadual yang meliputi kuasa eksekutif, legislatif, kehakiman, kedudukan agama Islam, kewargenegaraan, bahasa kebangsaan, kedudukan istimewa orang Melayu dan bumiputera Sabah dan Sarawak dan lain-lain lagi. Tidak ada undang-undang atau institusi boleh melangkaui perlembagaan sebagaimana termaktub dalan Perkara 4(1) iaitu; “Perlembagaan ini adalah undang-undang utama bagi Persekutuan dan apa-apa undang-undang yang diluluskan selepas Hari Merdeka yang bertentangan dengan Perlembagaan ini adalah tidak sah setakat yang bertentangan itu”.

Perlembagaan bertujuan untuk memastikan kewujudan sebuah pemerintahan yang adil, menggelakkan penyalahgunaan kuasa, mengawal pergerakan kerajaan dan rakyat serta menjamin keamanan dan kestabilan negara.

4. Penggubalan Perlembagaan Malaysia

Rentetan beberapa peristiwa semasa dalam perkembangan sejarah orang Melayu yang begitu aktif menentang segala bentuk penjajahan oleh kuasa Siam, Portugis, Belanda, Inggeris dan Jepun telah mencetuskan semangat nasionalisme Melayu. Apatah lagi kedatangan Jepun dengan slogan “Asia untuk Asia” menyemarakkan semangat nasionalisme Melayu menentang penjajah Barat. Jepun dilihat sebagai membantu nasionalisme Melayu dan memusuhi etnik Cina. Ini membawa kepada penubuhan beberapa kesatuan seperti Kesatuan Melayu Selangor, Kesatuan Melayu Perak dan media massa seperti al-Imam, Majlis, Saudara, Utusan Melayu yang menentang penjajahan dan menyedarkan orang Melayu bangkit menuntut perubahan. Mereka dipimpin oleh tokoh-tokoh seperti Syed Syeikh al-Hadi, Ibrahim Yaakob, Ishak Haji Muhammad (Pak Sako), Rahim Kajai dan ramai lagi.

Perjuangan bertambah hebat apabila Jepun kalah dalam Perang Dunia Kedua. Sebelum Inggeris datang semula ke Tanah Melayu, wujud kekosongan pemerintah dan berlaku huru-hara selama 13 hari melibatkan Parti Komunis Malaya (PKM) dan orang Melayu. Inggeris kemudiannya memperkenalkan British Military Administration (BMA) dan Malayan Union. Sir Harold MacMichael ditugaskan untuk mendapatkan persetujuan Raja-Raja Melayu. Beliau menggunakan paksaan dan ugutan terhadap Raja-Raja Melayu setuju ataupun dilucutkan kuasa. Malayan Union mengesahkan cengkaman pentadbiran Inggeris terhadap Tanah Melayu melalui kuasa gabenor Inggeris, Sultan hanya berkuasa pada aspek agama dan adat Melayu.

Manakala soal kewarganegaraan syaratnya amat longgar (jus soli) diberikan kepada etnik bukan Melayu. Malayan Union yang terdiri dari kawalan pentadbiran Negeri-negeri Melayu Bersekutu dan Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu serta Negeri-negeri Selat diisytiharkan di King’s House (Corcosa Seri Negara), Kuala Lumpur dengan Sir Edward Gent sebagai gabenor pertama. Serentak dengan itu orang Melayu bangkit menentang kerana bimbang status quo mereka yang terhakis dalam bidang politik, ekonomi dan sosial. Mereka membuat perhimpunan bantahan besar-besaran sehingga memaksa Inggeris membatalkan Malayan Union dan membuat rundingan semula dengan wakil Sultan dan wakil UMNO serta kemudiannya pada tahun 1947 dengan disertai oleh wakil orang Eropah, Cina dan India. Hasil usaha ini kemudiannya melahirkan Persekutuan Tanah Melayu.

Pada 1 februari 1948, Inggeris mengisytiharkan Persekutuan Tanah Melayu dengan Raja-Raja Melayu kekal mempunyai kuasa memerintah dengan nasihat Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri dan Majlis Perundangan Negeri, syarat kewarganegaraan diperketatkan dan orang Melayu diberi keistimewaan sebagai bumiputera. Persekutuan ini merupakan gabungan negeri-negeri Melayu dan negeri-negeri Selat dengan kerajaan Persekutuan diketuai oleh Pesuruhjaya Tinggi Inggeris.

Pada tahun 1951 diadakan pilihanraya perbandaran yang pertama dalam usaha membina kerajaan sendiri di kalangan rakyat Malaysia. Pilihanraya 1955 menyaksikan parti Perikatan (gabungan UMNO, MCA dan MIC) bertanding dan menang 51 dari 52 kerusi dan 1 kerusi oleh PAS (Parti Islam SeMalaysia). Aspek penting di sini ialah wujudnya kompromi kerusi tanpa mengikut majoriti penduduk kawasan mengundi dan penubuhan kerajaan dari parti yang banyak kerusi di parlimen. Kerjasama pelbagai etnik ini adalah untuk kebajikan dan kepentingan etnik masing-masing dan bukan kerana politik. UMNO sanggup berkongsi, berkorban dan toleran demi untuk perpaduan.

Perundingan kemerdekaan negara disertai oleh wakil parti Perikatan iaitu Tengku Abdul Rahman, Tun Razak dan Tun H.S Lee telah pergi ke London dan menandatangani Perjanjian London pada 8 februari 1956 sebagai membuka jalan kepada kemerdekaan dan dipersetujui tarikh 31 Ogos 1957 serta pelaksanaan sistem demokrasi, penyertaan dalam Komanwel Inggeris, penempatan tentera Inggeris dan penubuhkan Suruhanjaya Reid untuk menggubal perlembagaan Persekutuan Tanah Melayu. Suruhanjaya ini diketuai oleh Lord Reid dan dibantu oleh Sir Ivor Jennings (British), Sir William Mckell (Australia), B. Malik (India) dan Hakim Abdul Hamid (Pakistan). Ia sentiasa mendapatkan maklum balas untuk menggubal perlembagaan dari parti politik, orang ramai, individu dan Raja-Raja Melayu. Inilah yang dikatakan sebagai kontrak sosial iaitu orang Melayu dan bukan Melayu bersetuju atas beberapa perkara penting untuk kestabilan seperti konsep jus soli dalam kewarganegaraan orang bukan Melayu dan orang Melayu mendapat bahasa Melayu, agama Islam, keistimewaan orang Melayu dan Raja-Raja Melayu. Perlembagaan yang sama ini kemudiannya dipanjangkan apabila tertubuhnya Persekutuan Malaysia pada 16 september 1963.

5. Unsur Tradisi Dalam Perlembagaan Malaysia

Unsur-unsur tradisi telah wujud sebelum perlembagaan digubal pada 1957 dan berperanan untuk menstabilkan negara. Ia dianggap isu sensitif dan diletak di bawah Akta Hasutan 1948. Oleh itu, setiap rakyat Malaysia tidak boleh mempersoalkannya kerana ia boleh mencetuskan salah faham, ketegangan dan kekacauan awam serta pertentangan etnik. Ia kemudian dipanjangkan amalannya apabila ditubuhkan Persekutuan Malaysia 1963 iaitu bumiputera Sabah dan Sarawak diberi status yang sama dengan orang Melayu dalam Perkara 153 dan kuasa Yang Dipertua Negeri adalah sama dengan kuasa Sultan iaitu Raja-Raja Melayu.

Perlembagaan Malaysia dalam soal hubungan etnik merupakan kontrak sosial yang dipersetujui bersama sebagai keseimbangan hak semua etnik dan ia disentuh secara khusus dalam;

Perkara 8; persamaan dan hak sama rata setiap warganegara di sisi undang-undang. Semua warganegara tanpa dibezakan oleh agama, kedudukan sosial, pekerjaan, politik, agama dan demografi diberi layanan yang sama dan adil tanpa diskriminasi Pengecualian hanya dalam soal agama Islam dan hak istimewa orang Melayu.

Perkara 10(4); batasan hak setiap warganegara kebebasan bersuara, berhimpun secara aman dan membentuk persatuan sebagai bukti amalan demokrasi selama ia dapat menjamin keselamatan negara dan ketenteraman masyarakat. Akan tetapi adalah dilarang untuk menyentuh kedudukan Raja-Raja, agama Islam, orang Melayu dan kewarganegaraan kerana ia boleh menjejaskan sensitiviti dan kemarahan pihak yang berkaitan sehingga menimbulkan isu keselamatan dan ketenteraman.

Perkara 38;”Tiada undang-undang yang secara langsung menyentuh keistimewaan, kedudukan, kemuliaan atau kebesaran Raja-Raja boleh diluluskan tanpa persetujuan Majlis Raja-Raja”. Ini memberi peruntukkan kuasa kepada Majlis Raja-Raja bagi menghalang Parlimen membuat undang-undang mengenai kedudukan Raja-Raja Melayu, Islam, orang Melayu dan bahasa Melayu. Raja merupakan ketua negeri yang punya kedudukan tinggi dan dihormati. Sebelum penjajahan raja memiliki kuasa politik, ekonomi dan sosial dengan segala kebesarannya. Perlembagaan mengiktiraf raja sebagai Raja Berperlembagaan sebagai satu tunjang dari kuasa eksekutif.

Perkara 150 (6a); kedudukan agama Islam, adat Melayu, bumiputera Sabah dan Sarawak dan kewarganegaraan.

Perkara 152; kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan tanpa menafikan hak etnik lain menggunakan bahasa ibunda mereka.

Perkara 153; kedudukan istimewa orang Melayu tanpa menafikan kedudukan etnik lain.

4.1 Pemerintahan Beraja

Sebelum era penjajahan, Raja-Raja Melayu merupakan pemerintah mutlak negeri masing-masing dengan dibantu oleh pembesar negeri dalam sistem pemerintahan beraja. Perubahan berlaku di era penjajahan apabila Raja-Raja Melayu dikehendaki mendapatkan nasihat dari Residen Inggeris dengan kuasa hanya dalam soal agama dan adat istiadat Melayu. Selepas kemerdekaan, institusi beraja terus dikekalkan apabila Raja-Raja Melayu atau Sultan di sembilan buah negeri Melayu iaitu Perlis, Kedah, Perak, Selangor, Negeri Sembilan, Johor, Pahang, Terengganu dan Kelantan diiktiraf sebagai Raja Berperlembagaan. Raja Melayu menjalankan pemerintahan negeri mengikut peruntukan perlembagaan negeri dan persekutuan iaitu dengan mendapat nasihat Perdana Menteri dan Menteri kabinet di peringkat persekutuan ataupun Menteri Besar dan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri yang dilantik menerusi pilihanraya. Mereka tidak lagi berkuasa mutlak.

4.2 Bahasa Melayu

Bahasa Melayu berperanan sebagai bahasa kebangsaan untuk tujuan rasmi kerajaan dan dalam masa yang sama tiada larangan penggunaan terhadap bahasa-bahasa yang lain seperti tertera dalam Perkara 152. Ini kerana bahasa Melayu sebelum ini telah menjadi Lingua Franca dalam hubungan dagangan dan kalangan penduduk Alam Melayu kerana ia mudah untuk dipertuturkan dan difahami. Pada era penjajahan, pegawai Inggeris dikehendaki mempelajari dan menguasai bahasa Melayu untuk memudahkan mereka berurusan dengan penduduk tempatan. Selepas kemerdekaan, semua urusan rasmi kerajaan seperti mesyuarat, surat menyurat, penyiaran dan seminar menggunakan bahasa Melayu. Ia menjadi bahasa perpaduan bagi masyarakat Malaysia pelbagai etnik dan pengenalan kepada bangsa Malaysia.

4.3 Agama Islam

Dalam Perkara 3(1) Islam adalah agama bagi persekutuan tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana bahagian Malaysia. Ini kerana Islam telah bertapak kukuh sebelum penjajahan dengan kewujudan negeri-negeri Islam yang diperintah oleh Sultan dan penguatkuasaan undang-undang berasaskan Islam seperti Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka. Penjajah Inggeris juga tidak campurtangan dalam soal agama Islam dan menyerahkan hal ehwal tersebut kepada Sultan. Ini berlaku lama sebelum kedatangan imigran dari China dan India.

Walau bagaimanapun agama selain dari Islam bebas diamalkan tanpa sekatan selama ia tidak mengugat institusi Islam. Sebagai agama persekutuan, Yang DiPertuan Agong diberi hak untuk memastikan Islam mempunyai hak untuk mendapatkan sumber kewangan, cuti umum perayaan Islam, institusi, yayasan, sekolah, penyiaran, pengajaran Islam di sekolah dan khidmat sokongan. Perkara 11(1) menjamin kebebasan beragama selain dari Islam untuk mengurus hal ehwal masing-masing dan dalam masa yang sama dilarang menyebarkan agama mereka ke atas orang yang menganut agama Islam.

4.4 Kedudukan Istimewa orang Melayu dan Bumiputera Sabah serta Sarawak

Perkara 153 memberikan tanggungjawab kepada YangDipertuan Agong kuasa untuk memelihara kedudukan istimewa orang Melayu dan bumiputera Sabah dan Sarawak. Kedudukan istimewa kepada orang Melayu dan bumiputera kerana mereka adalah penduduk asal sebelum datang imigran dari China dan India. Tambahan pula merekalah yang dijajah dan ramai yang terkorban menentang penjajahan yang silih berganti. Yang Dipertuan Agong diberi kuasa untuk melaksanakan dasar bagi melindungi kedudukan istimewa orang Melayu dan Bumiputera Sabah dan Sarawak untuk mendapatkan jawatan dalam perkhidmatan awam, Rejimen Askar Melayu DiRaja (RAMD), biasiswa, perniagaan, pendidikan, latihan dan kemudahan khas yang lain seperti tanah Rezab Melayu, permit, lesen dan konsesi. Dalam masa yang sama hak etnik yang lain turut dilindungi oleh Yang DiPertuan Agong dalam soal kewarganegaraan, amalan agama, bahasa ibunda, pemilikan harta dan peluang kehidupan. Orang Melayu ditakrifkan dalam perlembagaan sebagai orang yang bertutur bahasa Melayu, menganut Islam dan mengamalkan adat istiadat Melayu.

Di Sarawak bumiputeranya ialah Bukitan, Bisayuh, Dusun, Dayak Darat, Dayak Laut, Kedayan, Kelabit, Kayan, Kenyah, Kajang, Lugat, Lisum, Melayu, Melanau, Murut, Penan, Sian, Tagal, Tabun, Ukit dan keturunan campuran dari kaum tersebut. Di Sabah bumiputeranya ialah anak cucu dari suatu suku kaum asli Sabah dan dilahirkan di Sabah. Keistimewaan diberi kepada orang Melayu dan bumiputera Sabah dan Sarawak kerana mereka ditindas, disisihkan dan ketinggalan dalam persaingan hidup.

5. Kesimpulan

Semangat perpaduan perlu dipupuk di kalangan rakyat Malaysia kerana banyak pengorbanan dan toleransi dilakukan oleh generasi awal dalam usaha membina negara yang aman damai. Kontrak sosial yang wujud dalam Perlembagaan Persekutuan Malaysia merupakan muafakat untuk pentadbiran negara yang mampan dan hubungan etnik yang seimbang kerana orang Melayu dan Bumiputera Sabah dan Sarawak mendapat kedudukan istimewa di samping pemberian kewarganegaraan kepada etnik-etnik lain. Perlembagaan perlu sentiasa dijadikan panduan dalam membina hubungan etnik bagi memastikan pembangunan negara tidak terjejas.

Pluraliti Sosial (T2)

PLURALITI SOSIAL DAN HUBUNGAN ETNIK

Oleh

MOHD ZUHAIRI SAFUAN

1. Konsep Pluraliti

Sebelum kedatangan kuasa Barat, Alam Melayu adalah masyarakat plural kerana ia menjadi tempat pertemuan pelbagai tamadun dan budaya dunia. Masyarakat Eropah pernah datang ke Alam Melayu untuk mencari sumber kekayaan. Masyarakat Alam Melayu sendiri sering berhijrah ke sekitar kawasan rantau ini untuk berniaga, berkahwin, berperang, bekerja dan belajar. Adalah tidak menghairankan sekiranya di Champa, rajanya seorang Melayu sedangkan rakyatnya beragama Buddha yang menguruskan perniagaan dengan India, China dan masyarakat Alam Melayu.

Pluraliti seperti ini berlaku secara semulajadi dan tanpa ada sebarang unsur paksaan sehingga wujud interaksi yang harmonis dengan penduduk peribumi setempat. Ada juga yang mengalami proses asimilasi melalui perkahwinan dengan penduduk Alam Melayu sehingga mewujudkan masyarakat Cina Baba-Nyonya ataupun proses asimilasi adat perkahwinan masyarakat Melayu dengan orang India sehingga melahirkan komuniti mamak atau India Muslim yang terus tinggal di Melaka dan Pulau Pinang dan perkahwinan golongan pedagang Arab yang berjaya seperti golongan Syed atau Sheikh dengan golongan atasan Melayu telah mewujudkan kelompok Melayu-Arab dengan gelaran Syed-Sharifah. Mereka ini kemudian terus melakukan asimilasi dengan peribumi tempatan dalam banyak perkara.

Kedatangan kuasa Barat atau Eropah merubah pluraliti kepada bentuk paksaan. Mereka memperkenalkan kawasan pluraliti yang tersendiri dan memperkenalkan sistem pemerintahan mereka. Barat kemudiannya memperkenalkan pluraliti baru dengan membawa masuk agama Kristian dan imigran dari China dan India untuk bekerja di kalangan masyarakat peribumi Alam Melayu. Setelah kedatangan Barat pluraliti berlaku secara paksaan. Orang Cina dan India dibawa ke Alam Melayu untuk tujuan ekonomi di sektor perladangan dan perlombongan serta tujuan politik penjajah untuk memecahbelahkan peribumi asal. Mereka dibawa masuk tanpa disertai oleh keluarga dengan harapan mereka akan kembali semula ke tanah air mereka kelak. Ini mengakibatkan asimilasi mereka dengan masyarakat Alam Melayu tidak begitu berjaya. Mereka mewujudkan masyarakat yang tersendiri dari segi agama dan sistem budaya yang terasing daripada masyarakat lain walaupun tinggal dalam satu kawasan yang sama. Inilah yang dimaksudkan sebagai satu bentuk masyarakat plural baru. Masyarakat plural baru ini mempunyai ilmu, bahasa dan institusi yang tersendiri yang tidak begitu diketahui dan difahami oleh peribumi.

Masyarakat plural ini kemudiannya lebih dikenali mengikut negara bangsa yang tersendiri seperti Malaysia, Indonesia, Filipina dan sebagainya. Dari segi persamaannya, masyarakat plural mewujudkan masyarakat berbilang etnik di Alam Melayu seperti Melayu, Cina, India, Eropah dan lain-lain. Perkara yang membezakan di antara mereka ialah dari segi masa bila proses pembentukannya.

Kedatangan penjajahan Barat ke Alam Melayu merupakan titik pemisah di antara pluraliti dan masyarakat plural. Penjajah Inggeris sebagai contohnya melaksanakan penjajahan aspek fizikal dan mental. Kekayaan hasil bumi dikaut keluar bersama dengan membawa masuk masalah iaitu orang Cina dan India. Inggeris kemudiannya turut memperkenalkan sistem sosio-politik baru. Alam yang wujud di Alam Melayu adalah plural. Bunga kebangsaan Malaysia iaitu bunga raya umpamanya bukan berasal dari Malaysia sendiri tetapi dari Hawaii di Amerika Syarikat. Pokok getah yang popular di Malaysia pula berasal dari Brazil. Ini bererti secara semulajadinya alam ini boleh menerima pluraliti.

2. Latar Belakang Pluraliti di Alam Melayu

2.1 Hubungan dengan China dan India

Hubungan ini telah berlaku begitu lama kerana kedudukan strategik laluan Timur dan Barat telah menjadikan Alam Melayu tempat persinggahan, pusat penyebaran ilmu pengetahuan di antara China dan India. Kewujudan kerajaan di Lembah Bujang di Kedah, Srivijaya di Sumatera, Majapahit di Pulau Jawa merupakan bukti bahawa Alam Melayu juga pernah menjadi pusat perkembangan Hinduisme. Begitu juga kedatangan armada kapal tentera laut China di zaman Dinasti Ming telah memulakan hubungan diplomatik antara dua negara sehingga memberikan kestabilan kepada kedudukan Melaka sebagai pelabuhan antarabangsa yang strategik.

2.2 Pengaruh Hinduisme dan Buddhisme

Hinduisme dan Buddhisme tidak memberi kesan yang mendalam di Alam Melayu. Sebaliknya Islam lebih mempengaruhi rakyat biasa seperti dari segi penggunaan nama dan budaya. Akan tetapi pemerintah di Alam Melayu menerima Hinduisme dan Buddhisme dengan baik kerana ada impak politik yang menguntungkan mereka. Ada metos Hindu mengenai raja bahawa mereka adalah anak Tuhan yang diutus ke bumi bagi menunjukkan kepada masyarakat bahawa raja mesti ditaati. Raja sebagai bayangan dan juga wakil Tuhan di muka bumi memerlukan ketaatan tanpa berbelah bagi daripada rakyat. Raja juga dibekalkan dengan metos kekuatan mistik supaya ketaatan rakyat mudah diperolehi. Pengaruh Hindu masih wujud sehingga ke hari ini dengan kewujudan Candi Borobodur di Pulau Jawa manakala Angkor Wat di Kampuchea adalah warisan agama Buddha.

2.3 Material dan non material

Masyarakat Alam Melayu lebih cenderung kepada ilmu metafizik seperti amalan dukun, jampi, ghaib dan sebagainya sehingga mempengaruhi cara berfikir dan tindakan mereka. Kedatangan penjajahan merubah ilmu kepada berasaskan rasional saintifik dan pembuktian material seperti pengenalan institusi, bahasa, ekonomi, politik dan sebagainya yang tidak diketahui oleh masyarakat Alam Melayu sebelum ini.

3. Empayar Melaka Sebagai Kemuncak Pluraliti

3.1 Pemerintahan

Melaka diperintah oleh sultan dan pembesar yang bijaksana dan bersifat diplomasi serta terbuka. Pemerintahan yang cekap telah menjadikan Melaka tempat tumpuan pedagang dari Timur dan Barat. Sultan Melaka dibantu oleh Bendahara, Laksamana, Shahbandar dan sebagainya bagi melancarkan pemerintahan. Pemerintah menekankan keharmonian hidup di kalangan setiap orang yang berada di Melaka. Ada kalangan pembesar yang bukan dari kalangan Melayu seperti dari kalangan orang India seperti Raja Mendaliar, Tun Mutahir terus menyumbang kepada kegemilangan Melaka. Perkahwinan campur di antara Sultan dan anak perempuan maharaja China iaitu Sultan Mansur Shah dengan Puteri Hang Li Po berjaya mewujudkan hubungan diplomatik dengan negara China yang memberi kesan besar kepada politik dan ekonomi Melaka.

3.2 Perdagangan

Pelabuhan Melaka ditadbir dengan cekap oleh Laksamana sehingga kawalan keselamatan menjamin kegiatan perdagangan dari sebarang ancaman lanun dan musuh. Keamanan ini dijamin dengan penguatkuasaan Hukm Kanun Melaka dan Undang-Undang laut Melaka. Suasana selamat dan aman menjamin kedatangan pedagang dari seluruh pelusuk dunia untuk mendapatkan barang dagangan di Melaka iaitu rempah ratus. Ia turut menyediakan kemudahan yang secukupnya seperti tempat berniaga, gudang, tempat tinggal, bekalan makan-minum dan dermaga untuk membaiki kapal.

3.3 Kebudayaan

Pemerintah Melaka mengamalkan dasar terbuka sehingga menggalakkan ramai orang asing datang menetap di Melaka sehingga menjadikannya kota multi-culture dengan setiap budaya mempunyai tempat yang tersendiri. Kedatangan orang Arab, India dan China membawa agama, bahasa, ilmu pengetahuan dan adat resam yang tersendiri berinteraksi dengan penduduk tempatan sehingga memperkayakan budaya Melaka.

3.4 Penduduk

Dasar terbuka pemerintah Melaka diteruskan oleh sikap mesra penduduk Melaka yang menggalakkan kehadiran pedagang dari seluruh dunia seperti Arab, India, China, Portugis, Belanda, Sepanyol, Peranchis dan Inggeris untuk datang ke Melaka mendapatkan barangan keperluan mereka seperti rempah, teh, bijih dan sutera. Mereka kemudian melakukan proses asimilasi dengan penduduk tempatan melalui penggunaan bahasa, perkahwinan dan budaya.

4. Penjajahan dan Pluraliti

4.1 Pluraliti yang dibawa oleh Portugis, Belanda dan Inggeris

Penjajah merupakan bangsa yang telah maju dan mempunyai ilmu pengetahuan yang tinggi. Kedatangan mereka ke Alam Melayu membawa misi “3G” iaitu Gospel (Agama-Injil), Gold (Ekonomi-Emas) dan Glory (Politik-Kegemilangan). Mereka berusaha merebut jalan perdagangan ke Timur. Mereka mempunyai prinsip, struktur dan sistem dalam melaksanakan pemerintahan di Alam Melayu. Inggeris sebagai contohnya memperkenalkan pemisahan agama dan negara. Inggeris menguruskan hal ehwal pentadbiran negara sedangkan adat istiadat dan agama diletakkan di bawah tanggungjawab Raja-Raja Melayu. Pemisahan fungsi ini dinamakan sekularisme. Sekularisme merupakan konflik antara ilmuan Barat dan agama Kristian pada zaman Renaissance sehingga menimbulkan suatu keadaan di mana ilmu sains moden telah dijadikan asas pemerintahan negara dan penyerahan aspek keagamaan kepada gereja Kristian.

5. Asas Plural Society dalam negara Malaysia

5.1 Struktur pentadbiran penjajahan Inggeris: Prinsip, sistem dan dasar

Penjajah Inggeris merupakan bangsa yang telah maju dan bertamadun sebelum mereka datang ke Alam Melayu. Mereka cukup berpengetahuan tinggi dalam politik, ekonomi, sosial dan sains. Pengetahuan mereka yang tinggi telah memudahkan mereka membuat perancangan untuk melakukan penjajahan.

5.2 Prinsip Sekularisme

Diperkenalkan oleh Inggeris apabila datang ke Tanah Melayu menerusi Perjanjian Pangkor 1874 iaitu pemisahan di antara agama dan negara. Aspek pentadbiran negara dikawal selia oleh Inggeris sementara hal ehwal agama dan adat istiadat Melayu diserah kepada pengawasan sultan. Ia adalah lanjutan dari pergolakan yang berlaku di Eropah di era Renaissance iaitu konflik di antara gereja dan ilmuan Barat atau konflik antara agama dan ilmu sains. Lanjutan dari itu, ilmu sains moden telah dijadikan asas untuk pemerintahan negara. Inggeris juga memperkenalkan institusi kehakiman, eksekutif dan perundangan yang menjalankan tugas masing-masing tanpa bercampur aduk sedangkan sebelum Inggeris datang sultan mempunyai kuasa mutlak dalam semua perkara termasuk pentadbiran, agama, budaya dan pungutan cukai.

5.3 Pemisahan Kapitalisme-Modenisme

Pemisahan agama dan negara melahirkan negara moden berasaskan materialisme. Sebelum penjajahan, kerajaan di Alam Melayu mencantumkan aspek agama dan negara sehingga wujud kerajaan-kerajaan Islam seperti di Melaka, Acheh, Johor, Pasai dan seumpamanya. Raja-Raja Melayu atau Sultan dalam menjalankan urusan pemerintahannya akan merujuk kepada penasihat agama iaitu mufti dalam perjalanan negara. Manakala Inggeris memperkenalkan pemisahan kehidupan dari aspek keagamaan dengan menggunakan rasional ilmu pengetahuan.

5.4 Dasar pentadbiran, ekonomi dan pendidikan

Ia berasaskan kepada kaedah rasional saintifik yang memisahkan negara dan agama. Pentadbiran negara dilaksanakan menggunakan ilmu pengetahuan rasional. Ekonomi bergantung kepada gerakan kuasa-kuasa pasaran yang berasaskan sistem kapitalis yang memastikan keuntungan menjadi motif utama. Sistem pendidikan diwujudkan secara terpisah di antara pendidikan agama dan pendidikan akademik sehingga menjadikan satu maju dan yang satu lagi mundur.

6. Pluraliti Baru

6.1 Federalisme berlapis; Persekutuan Tanah Melayu

dan Persekutuan Malaysia

Pluraliti baru yang dibentuk selepas penjajahan dinamakan sebagai federalisme berlapis kerana wujud dua bentuk persekutuan iaitu Persekutuan Tanah Melayu dan Persekutuan Malaysia. Anggota Persekutuan Tanah Melayu pada 31 Ogos 1957 adalah negeri-negeri di Semenanjung Malaysia sahaja. Namun apabila Persekutuan Malaysia ditubuhkan pada 16 september 1963, anggotanya bertambah dengan Singapura, Sabah dan Sarawak. Manakala Brunei menarik diri dari menyertai federalisme ini sewaktu rundingan diadakan.

6.2 Perlembagaan dan pembangunan ekonomi; kontrak sosial

yang dirundingi oleh parti politik pelbagai etnik

Perlembagaan Persekutuan merupakan undang-undang tertinggi di Persekutuan Malaysia. Ia merupakan suatu pemantapan dari bentuk persekutuan berlapis sebelumnya iaitu Persekutuan Tanah Melayu. Ia menjadi asas perlaksanaan sistem politik di Malaysia. Ia mencatatkan mengenai wujudnya kontrak sosial iaitu janji taat setia (wa’ad) dan saling menghormati di antara rakyat dan raja (Demang Lebar Daun mewakili rakyat dengan Sang Sapurba mewakili Raja Melayu).

Kontrak sosial tahap kedua dalam konteks masyarakat plural sebagai syarat Inggeris untuk memberi kemerdekaan ialah setiap etnik mesti mempunyai perwakilan dalam bentuk parti politik dan mereka mesti mencapai persetujuan untuk hidup bersama aman dan damai. Pada 1948 dibentuk Communities Liaison Committee (CLC) dengan kaum yang besar seperti Melayu, Cina dan India menghantar wakil untuk membincangkan kontrak sosial yang mereka persetujui. Ini adalah asas pembentukan gabungan parti politik pelbagai etnik seperti Parti Perikatan, Barisan Nasional dan juga Barisan Alternatif (Pakatan Rakyat) yang menunjukkan survival parti politik di Malaysia adalah secara pakatan atau gabungan dan bukan secara bersendirian.

6.3 Pembangunan berencana; Rancangan Malaysia

Mulai tahun 1950 ketika itu Malaysia belum ada tapi entiti yang ada ialah Persekutuan Tanah Melayu. Usaha merancang pembangunan negara telah dimulakan dari tahun 1950-1965. Apabila Malaysia ditubuhkan barulah rancangan pembangunan lima tahun dilakukan iaitu dari 1966 hingga 1970. Selepas rusuhan kaum 13 Mei 1969, Dasar Pembangunan Negara (DPN) yang mempunyai hala tuju kepada perindustrian dilaksanakan untuk menjadikan Malaysia sebuah negara maju pada tahun 2020.

7. Kesimpulan

Orang Melayu dan peribumi Semenanjung, Sabah dan Sarawak merupakan penduduk asal negara Malaysia sebelum kedatangan orang Arab, China, India dan Eropah sehingga memberi kesan jangka panjang pembentukan masyarakat plural yang sempurna warna warni bangsa Malaysia. Mereka turut bekerjasama menempuh zaman penjajahan dan kemerdekaan bagi memastikan masa hadapan negara terus dalam keadaan aman dan harmoni.

Tuesday, February 25, 2014

Konsep Asas Hubungan Etnik (T1)

KONSEP-KONSEP ASAS HUBUNGAN ETNIK

Oleh

Mohd Zuhairi Safuan

1. Kebudayaan (Culture)

Seluruh cara hidup manusia dalam aspek pemikiran dan kebendaan meliputi kepercayaan, ilmu pengetahuan, undang-undang, ekonomi, kesusilaan, kesenian, seni bina, kebolehan serta kebiasaan dan sebagainya. Ia diwarisi generasi ke generasi melalui pembelajaran dan berbeza di antara satu masyarakat dengan masyarakat yang lain. Kebudayaan manusia dipengaruhi oleh faktor-faktor seperti persekitaran tempat tinggal, bangsa dan etnik, psikologi dan kegiatan ekonomi.

2. Masyarakat (Society)

Satu organisasi sosial yang besar, kompleks dan moden di mana ahli-ahlinya hidup bersama, saling bergantung, bekerjasama, berkongsi nilai, sama budaya dan wujud garis panduan tingkah laku sosial bagi menggambarkan organisasi yang bersatu padu dan berbeza dengan yang lain. Masyarakat boleh dikelaskan mengikut ekonomi seperti masyarakat feudal, kapitalis, sosialis. Ia juga boleh dikelaskan mengikut agama seperti masyarakat Islam, Kristian, Hindu dan Buddha ataupun mengikut jenis pengeluaran ekonomi seperti masyarakat tani dan masyarakat industri.

3. Institusi Sosial

Pola tingkah laku yang telah dipersetujui bagi memenuhi keperluan sosial atau suatu cara yang seragam (standard) untuk mengatasi berbagai masalah yang timbul dalam masyarakat. Di antara contohnya ialah institusi politik, institusi ekonomi, institusi perkahwinan, institusi agama dan sebagainya. Kewujudan institusi sosial ini berupaya memberikan kehidupan yang lebih stabil dalam masyarakat.

4. Mobiliti Sosial

Proses perubahan individu atau masyarakat dari suatu tingkat sosial ke suatu tingkat sosial lain yang lebih tinggi dalam satu sistem stratifikasi sosial. Ia berupa mobiliti yang bersifat mendatar (horizontal) dan menaik (vertical). Mobiliti sosial biasanya dilihat dari segi pekerjaan. Stratifikasi sosial sesebuah masyarakat yang terlalu rigid seperti mengikut ras, keturunan dan warna kulit boleh menyebabkan tidak berlaku mobiliti sosial secara terbuka. Pada masa ini sebenarnya peluang untuk mobiliti sosial adalah anjal (fleksible), terbuka dan luas. Ia tidak seperti keadaan dalam masyarakat yang mempunyai sistem sosial seperti kasta dan apartheid yang tiada langsung peluang untuk mobiliti sosial.

5. Perubahan Sosial (Social Change)

Perubahan atau pindaan struktur dan fungsi atau peranan suatu sistem sosial. Perubahan sosial boleh berlaku secara lambat (evolusi) dan juga cepat (revolusi) kerana penerimaan idea-idea baru dan tekanan untuk proses perubahan. Ia merupakan suatu proses yang berlaku kerana keperluan bersama dalam masyarakat untuk melakukan perubahan demi memperkuatkan kedudukan mereka dan menyempurnakan kehidupan masyarakat. Berlaku perubahan dalam kehidupan berkeluarga, politik, ekonomi, nilai, agama, teknik dan sebagainya. Banyak contoh yang boleh diketengahkan antaranya ialah hilangnya semangat gotong royong, masyarakat berteknologi, berkembangnya institusi didikan kanak-kanak pra-sekolah serta rumah jagaan untuk orang tua, wanita keluar bekerja dan sebagainya.

6. Status Sosial (Social Status)

Kedudukan social atau peranan individu dalam masyarakat. Ia merupakan manifestasi bahawa setiap individu memiliki status sosialnya yang tersendiri. Ia adalah berkaitan dengan hak dan tanggungjawab tetapi tidak semestinya berbentuk hiraki tinggi ataupun rendah. Status sosial boleh dinilai melalui jawatan, pendidikan, kekayaan, keturunan, dan sebagainya. Contohnya antara lain ialah peguam, menteri, doktor, pekerja kilang, petani, pengurus, imam, ibu dan datuk. Apabila status sosial dilihat dari sudut lebih tinggi maka akan wujud hiraki yang biasanya dikaitkan dengan pangkat atau darjat. Ia juga merupakan penghormatan masyarakat terhadap individu. Status sosial ini boleh diwarisi dari generasi ke generasi sejak lahir dan juga boleh diusahakan untuk memperolehinya dengan latihan kerja keras. Status sosial berkait rapat dengan peranan seseorang dalam masyarakat. Adakalanya seorang memiliki dua status sosial seperti seorang ibu dan juga sebagai seorang yang berkerjaya.

7. Masyarakat Majmuk (Plural Society)

Masyarakat yang terdiri dari berbagai kelompok ras dan etnik yang berlainan cara hidup tetapi berada di bawah satu bentuk pemerintahan politik. Masyarakat majmuk pelbagai etnik ini mempunyai kebudayaan, agama, bahasa dan adat resam yang tersendiri dan berbeza, tidak bergantung kepada etnik lain tetapi hidup bersama-sama dan bercampur gaul. Ciri utama bentuk masyarakat ini ialah perpecahan, konflik, percanggahan dan paksaan. Kehidupan mereka terasing dalam satu sistem tersendiri walaupun hidup berdekatan dan berlaku interaksi sosial terhad yang biasanya pada sektor ekonomi sahaja.

8. Ras (Race)

Sekelompok manusia yang mempunyai persamaan fizikal seperti warna kulit, bentuk kepala, mata, telinga, rambut dan sebagainya kerana dari baka atau biologi yang sama. Ada tiga ras utama, iaitu; Caucacoid (orang putih), Negroid (orang negro) dan Mongoloid (orang berkulit coklat). Tiga etnik ini mempunyai perbezaan bentuk tubuh badan dan warna kulit. Sebenarnya manusia sering bergerak dari satu kawasan ke kawasan yang lain dan perkahwinan campur kerap berlaku sehingga sukar membuat penggolongan berdasarkan ras sedemikian.

9. Rasisme (Racism)

Kepercayaan bahawa sesuatu ras lebih utama, unggul (superior) dari ras yang lain berdasarkan faktor biologi, kebolehan, kecerdasan, keupayaan, kebudayaan dan sebagainya. Pelaksanaan rasisme menyebabkan wujud ketidakadilan, diskriminas, kebencian, permusuhan dan ketidaksamaan. Contohnya orang kulit putih di Afrika Selatan merasa lebih hebat daripada orang kulit hitam.

10. Etnik (Ethnic)

Merupakan klasifikasi manusia berasaskan faktor sosial dan kebudayaan iaitu sekelompok manusia yang mengamalkan budaya yang hampir seragam, termasuk adat resam, pakaian, bahasa dan kegiatan ekonomi tetapi ia membezakan mereka dari kelompok lain dalam sesuatu masyarakat manusia yang lebih besar. Etnik berkait rapat dengan konsep ras dan bangsa. Ras dan bangsa memberikan penekanan pada perbezaan fizikal atau sifat-sifat biologi (keturunan dan pertalian darah yang sama) antara sesama manusia. Dalam konteks masyarakat majmuk Malaysia, terdapat pelbagai kelompok etnik yang hidup berlainan, tetapi hidup di bawah sistem politik yang sama. Etnik dapat dikelaskan melalui perbezaan budaya. Di Malaysia, orang Melayu, India, Cina, Kadazandusun, Melanau dan pelbagai lagi dianggap sebagai etnik. Etnik pada dasarnya bersifat etnosentrik iaitu menganggap ciri-ciri budayanya sahaja sebagai sebagai wajar, betul dan lebih utama daripada budaya etnik lain yang dipandang rendah. Konsep etnik juga membentuk etnisiti iaitu semangat kekitaan sesuatu kumpulan etnik. Sebagai contohnya orang Portugis di Melaka percaya mereka merupakan sama etnik dengan orang Portugis di Portugal kerana nilai, adat resam, tradisi dan kepercayaan yang sama.

11. Asimilasi (Assimilation)

Asimilasi merupakan satu proses percantuman dan penyatuan antara kumpulan etnik berlainan budaya sehingga membentuk satu kelompok dengan kebudayaan dan identiti yang sama. Ia melibatkan kumpulan etnik minoriti kehilangan identiti dan terserap kepada kebudayaan dan sosial etnik mijoriti. Mereka yang berfikir, berperasaan dan bertindak secara berlainan akhirnya menjadi satu dalam kesatuan sosial serta budaya yang sama. Asimilasi sempurna menyebabkan berlakunya penghapusan penuh perbezaan dari segi kebudayaan dan identiti seperti bahasa, pakaian dan adat resam. Konsep ini diwakili dengan formula A+B+C=A, dalam hal ini A mewakili golongan majoriti dominan sementara B dan C mewakili kumpulan etnik minoriti. Contohnya orang Melayu di Selatan Thailand mengalami proses asimilasi sehingga menyebabkan nama, bahasa, fesyen dan hampir semua aspek cara hidup mereka (kecuali agama) telah disatukan dengan amalan dan cara hidup orang Thai. Di Malaysia, apa yang berlaku ke atas masyarakat Jawa, bugis, Cina Kelantan, Baba dan Nyonya merupakan contoh berlakunya proses asimilasi. Namun, bagi etnik Cina di Kelantan serta Baba dan Nyoya, asimilasi berlaku dalam konteks budaya tanpa melibatkan anutan kepercayaan atau agama etnik tersebut. Kejayaan asimilasi umumnya bergantung kepada kesanggupan etnik minoriti menghilangkan identiti mereka dan menerima identiti kumpulan etnik majoriti dan kesanggupan kumpulan etnik majoriti menerima kumpulan etnik minoriti.

12. Akomodasi (Accomodation)

Penyesuaian iaitu suatu keadaan atau proses apabila kelompok-kelompok yang berkonflik bersetuju untuk menghentikan atau mengelakkan konflik dengan mengadakan interaksi secara damai untuk sementara ataupun untuk selama-lamanya. Ini dilakukan menerusi perundingan dan juga tolak ansur tetapi mereka meneruskan sikap mereka untuk hidup berasingan. Ia juga melibatkan proses kerjasama dan tolak ansur yang menekankan keseimbangan serta tidak menghilangkan indentiti sesuatu kelompok. Di Malaysia contoh akomodasi yang ketara ialah penggunaan bahasa Melayu dan amalan kebebasan beragama terhadap rakyat yang terdiri dari etnik bukan Melayu.

13. Amalgamasi

Satu proses yang terjadi apabila budaya atau ras bercampur untuk membentuk jenis budaya dan ras baru. Bentuk proses amalgamasi adalah perkahwinan campur antara kumpulan-kumpulan etnik yang berbeza. Teori amalgamasi dinyatakan dalam bentuk formula A+B+C=D, di mana A, B, dan C mewakili kumpulan etnik berlainan dan D mewakili amalgam, satu kumpulan baru terhasil daripada penyatuan A,B dan C yang biasanya dinamakan antara lain seperti Pan Asia, Melayu-Arab, China-India dan seumpamanya.

14. Akulturasi

Akulturasi ialah proses perubahan kebudayaan melalui pinjam meminjam kebudayaan hasil dari perhubungan antara mereka. Ia merupakan proses penerimaan unsur kebudayaan dalam kalangan individu atau kelompok dari sesuatu kebudayaan lain yang berbeza. Akulturasi terjadi apabila satu kelompok manusia dengan kebudayaan tertentu dihadapkan dengan unsur dari suatu kebudayaan asing yang berbeza sehingga unsur kebudayaan asing itu akhirnya diterima dan diolah dalam kebudayaan sendiri. Ia tidak menyebabkan kehilangan identiti asal masyarakat penerima tetapi merupakan proses pinjam meminjam dengan diolah menjadi unsur kebudayaan sendiri. Di Malaysia contohnya ialah bahasa, tali leher, angpau, makanan, hiburan dan sebagainya. Tetapi jika tidak diolah dengan baik, ia akan memberi kesan yang tidak baik kepada masyarakat.

15. Segregasi

Pemisahan atau pengasingan antara satu kumpulan etnik dengan kumpulan etnik yang lain dalam sesebuah negara sehingga berlaku interaksi yang minima ataupun sehingga tiada langsung interaksi antara mereka. Pemisahan dan pengasingan berlaku dalam pekerjaan, tempat tinggal, perkahwinan, kesihatan, sistem persekolahan, pengangkutan dan kemudahan awam. Segregasi wujud sama ada didasari oleh undang-undang seperti Dasar Aparteid di Afrika Selatan (1948-1994) dan juga sikap memencilkan diri etnik tertentu untuk menentang asimilasi dengan etnik lain.

16. Prasangka (Prejudice)

Sikap kurang baik atau tanggapan negatif terhadap individu atau kelompok lain kerana faktor-faktor tertentu seperti ras, agama, pekerjaan, jantina dan kelas. Prasangka biasanya bersifat umum yang tidak rasional iaitu penilaian yang dibentuk sebelum tinjauan dibuat terhadap faktor-faktor tersebut. Ia juga bersifat stereotaip, emosional dan diskriminasi. Sikap ini tidak berubah walaupun individu itu telah mendapat pengetahuan dan bukti baru yang berbeza. Prasangka juga boleh mendatangkan kesan melalui perkataan dan perbuatan seperti mencaci kelompok lain, melakukan diskriminasi malah perlakuan jenayah.

17. Sekularisasi (Secularization)

Suatu konsep bahawa kerajaan atau entiti lain harus wujud secara terasing dari agama. Dari suatu segi, sekularisme dapat memberikan hak untuk menjadi bebas dari peraturan dan ajaran agama. Ia juga merupakan kebebasan dari pengenaan agama kerajaan terhadap rakyat dalam sebuah negara yang berkecuali pada hal ehwal agama. Dari segi lain, ia turut merujukkan pada pandangan bahawa aktiviti manusia dan semua keputusan yang dibuat harus berasaskan pada bukti dan fakta yang tidak berat sebelah kepada pengaruh keagamaan. Ia juga merupakan proses keruntuhan peranan agama dalam hidup sehingga masyarakat bercorak lebih bebas dari penguasaan simbol dan institusi agama.

Thursday, January 30, 2014

Januari 2014

Beberapa sudut penting Universiti Malaysia Kelantan...ku abadikan sebelum memberi lecture di sini untuk semeter Oktober 2013/14 student Universiti Utara Malaysia.